Γιατί συνεχίζεις να μένεις στη λάθος σχέση; Όταν η αγάπη γίνεται συνήθεια και η συνήθεια φυλακή
Γράφει η Κατερίνα Αρχοντάκη – Ψυχοθεραπεύτρια
Ξέρεις ότι δεν είσαι ευτυχισμένος. Ξέρεις ότι κάτι μέσα σου έχει αλλάξει. Υπάρχουν στιγμές που αισθάνεσαι περισσότερο μόνος μέσα στη σχέση σου απ’ ό,τι θα ένιωθες αν ήσουν πραγματικά μόνος. Κι όμως, παραμένεις. Περιμένεις. Ελπίζεις. Δικαιολογείς συμπεριφορές που σε πληγώνουν και υπόσχεσαι στον εαυτό σου ότι κάποια στιγμή όλα θα γίνουν καλύτερα. Γιατί όμως είναι τόσο δύσκολο να φύγουμε από μια σχέση που μας κάνει δυστυχισμένους;
Είναι ένα από τα πιο σύνθετα ερωτήματα που συναντάμε όταν μιλάμε για τις ανθρώπινες σχέσεις. Γιατί η απόφαση να απομακρυνθεί κανείς από έναν άνθρωπο με τον οποίο έχει μοιραστεί συναισθήματα, όνειρα, αναμνήσεις και χρόνια ζωής δεν είναι ποτέ τόσο απλή όσο μπορεί να φαίνεται σε κάποιον που παρακολουθεί τη σχέση από έξω.
Πολλές φορές γνωρίζουμε ότι κάτι δεν μας κάνει καλό, αλλά δυσκολευόμαστε να το εγκαταλείψουμε. Όχι απαραίτητα επειδή δεν έχουμε τη δύναμη, αλλά επειδή πίσω από την παραμονή μας κρύβονται φόβοι, βαθύτερες συναισθηματικές ανάγκες, ανασφάλειες και μοτίβα συμπεριφοράς που ίσως δεν έχουμε ακόμη αναγνωρίσει.
Και κάπως έτσι, μια σχέση που κάποτε μας γέμιζε χαρά μπορεί σταδιακά να μετατραπεί σε ένα περιβάλλον διαρκούς έντασης, αμφιβολίας και συναισθηματικής εξάντλησης.
Όταν ο φόβος της μοναξιάς γίνεται μεγαλύτερος από τη δυστυχία
Ένας από τους συχνότερους λόγους που παραμένουμε σε μια δυσλειτουργική σχέση είναι ο φόβος της μοναξιάς.
Η σκέψη ότι θα επιστρέψουμε σε ένα άδειο σπίτι, ότι θα χρειαστεί να ξαναχτίσουμε τη ζωή μας ή ότι δεν θα βρούμε κάποιον άλλο άνθρωπο μπορεί να μας τρομάζει περισσότερο από την ίδια τη δυστυχία που βιώνουμε.
Ο φόβος αυτός συχνά συνοδεύεται από ερωτήματα όπως: «Κι αν δεν αγαπήσω ξανά;», «Κι αν μείνω μόνος για πάντα;», «Κι αν τελικά ζητάω πάρα πολλά;».
Όμως υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να είμαστε μόνοι και στο να αισθανόμαστε μόνοι.
Η πιο επώδυνη μοναξιά δεν είναι πάντοτε εκείνη που βιώνουμε όταν δεν έχουμε σύντροφο. Είναι η μοναξιά που μπορεί να αισθανόμαστε όταν έχουμε κάποιον δίπλα μας, αλλά δεν νιώθουμε ότι μας βλέπει, μας ακούει ή μας καταλαβαίνει.
Η παγίδα της ελπίδας: «Θα αλλάξει, χρειάζεται μόνο χρόνο»
Πόσες φορές έχουμε ακούσει ή έχουμε πει στον εαυτό μας ότι ο σύντροφός μας θα αλλάξει;
Ότι θα γίνει περισσότερο τρυφερός, θα σταματήσει να μας υποτιμά, θα μάθει να επικοινωνεί, θα αναγνωρίσει τα λάθη του ή θα επιστρέψει στον άνθρωπο που γνωρίσαμε στην αρχή της σχέσης;
Η ελπίδα αποτελεί ένα πολύ ισχυρό συναίσθημα. Μπορεί να μας βοηθήσει να ξεπεράσουμε δυσκολίες, αλλά μπορεί επίσης να μας κρατήσει εγκλωβισμένους σε καταστάσεις που επαναλαμβάνονται χωρίς ουσιαστική αλλαγή.
Ιδιαίτερα όταν οι περίοδοι έντασης εναλλάσσονται με στιγμές τρυφερότητας, συγγνώμες και υποσχέσεις, είναι πιθανό να δημιουργηθεί ένας κύκλος από τον οποίο δυσκολευόμαστε να απομακρυνθούμε.
Κρατιόμαστε από τις όμορφες στιγμές και προσπαθούμε να πείσουμε τον εαυτό μας ότι αυτές αντιπροσωπεύουν την πραγματική σχέση.
Όμως μια σχέση δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο από τις καλές της στιγμές. Χρειάζεται να κοιτάξουμε και το πώς αισθανόμαστε τις υπόλοιπες ημέρες.
Η πραγματική αλλαγή δεν αποδεικνύεται μέσα από υποσχέσεις. Αποδεικνύεται μέσα από σταθερές συμπεριφορές, συνέπεια και ανάληψη ευθύνης.
Το τοξικό περιβάλλον που σταδιακά γίνεται φυσιολογικό
Ο όρος «τοξική σχέση» χρησιμοποιείται πολύ συχνά τα τελευταία χρόνια. Δεν αποτελεί κλινική διάγνωση, αλλά χρησιμοποιείται για να περιγράψει σχέσεις στις οποίες επικρατούν επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές που επιβαρύνουν την ψυχική ευημερία.
Η συνεχής κριτική, η υποτίμηση, η χειριστική συμπεριφορά, η υπερβολική ζήλια, ο έλεγχος, η απαξίωση των συναισθημάτων και η διαρκής δημιουργία ενοχών μπορούν να διαμορφώσουν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο ο άνθρωπος αρχίζει να χάνει την αυτοπεποίθησή του.
Στην αρχή μπορεί να αντιδρά. Να διαμαρτύρεται. Να προσπαθεί να εξηγήσει τι τον πληγώνει.
Με τον καιρό, όμως, μπορεί να αρχίσει να αποφεύγει τις συζητήσεις, να προσέχει υπερβολικά τα λόγια του και να προσαρμόζει συνεχώς τη συμπεριφορά του για να μη δημιουργηθεί ένταση.
Και τότε συμβαίνει κάτι ιδιαίτερα ανησυχητικό: αρχίζει να θεωρεί φυσιολογικό κάτι που παλαιότερα δεν θα αποδεχόταν.
Δεν είναι υγιές να φοβάσαι διαρκώς την αντίδραση του συντρόφου σου. Δεν είναι φυσιολογικό να αισθάνεσαι ότι πρέπει να απολογείσαι για κάθε σου επιλογή. Και δεν αποτελεί απόδειξη αγάπης το να εγκαταλείπεις σταδιακά τις ανάγκες, τις φιλίες και την προσωπικότητά σου για να διατηρήσεις μια σχέση.
Γιατί νιώθουμε ενοχές όταν σκεφτόμαστε να φύγουμε;
Πολλοί άνθρωποι παραμένουν σε δυστυχισμένες σχέσεις επειδή αισθάνονται υπεύθυνοι για τη συναισθηματική κατάσταση του άλλου.
«Δεν μπορώ να τον αφήσω τώρα που περνάει δύσκολα».
«Με χρειάζεται».
«Αν φύγω, θα τον πληγώσω».
«Έχουμε περάσει τόσα μαζί».
Η ενσυναίσθηση και η φροντίδα είναι σημαντικά στοιχεία μιας σχέσης. Όμως δεν πρέπει να συγχέονται με την υποχρέωση να θυσιάζουμε τη δική μας ψυχική ισορροπία.
Μπορούμε να νοιαζόμαστε για έναν άνθρωπο χωρίς να είμαστε υποχρεωμένοι να παραμείνουμε σύντροφοί του.
Μπορούμε να αναγνωρίζουμε τις δυσκολίες του χωρίς να αναλαμβάνουμε αποκλειστικά την ευθύνη να τον αλλάξουμε ή να τον σώσουμε.
Η αγάπη δεν σημαίνει ότι πρέπει να χάνουμε τον εαυτό μας για να μη χάσουμε τον άλλον.
Όταν η αυτοεκτίμηση αρχίζει να καταρρέει
Μια σχέση στην οποία κυριαρχεί η συνεχής υποτίμηση μπορεί να επηρεάσει βαθιά την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
Όταν ένας άνθρωπος ακούει επανειλημμένα ότι υπερβάλλει, ότι δεν είναι αρκετά καλός, ότι κανείς άλλος δεν θα τον αγαπήσει ή ότι ευθύνεται για όλα τα προβλήματα, μπορεί σταδιακά να αρχίσει να αμφισβητεί την προσωπική του αξία.
Αυτή η διαδικασία δεν συμβαίνει απαραίτητα από τη μια ημέρα στην άλλη.
Μπορεί να εξελίσσεται αργά, μέσα από μικρά καθημερινά περιστατικά, μέχρι ο άνθρωπος να αισθάνεται ότι δεν έχει τη δύναμη ή τις δυνατότητες να απομακρυνθεί.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο σύντροφος μπορεί να αμφισβητεί συστηματικά ακόμη και την αντίληψη του άλλου για όσα συμβαίνουν, κάνοντάς τον να δυσπιστεί απέναντι στη δική του κρίση. Αυτή η μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης συχνά περιγράφεται με τον όρο gaslighting.
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η δυσκολία αποχώρησης δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Μπορεί να είναι αποτέλεσμα σύνθετων ψυχολογικών, οικονομικών, οικογενειακών ή κοινωνικών παραγόντων.
«Έχω δώσει τόσα χρόνια. Πώς να φύγω τώρα;»
Υπάρχει και μια ακόμη παγίδα που συχνά μας κρατά σε μια σχέση: η σκέψη ότι έχουμε επενδύσει πάρα πολλά για να τα εγκαταλείψουμε.
Χρόνια κοινής ζωής, κοινές εμπειρίες, οικονομικές δεσμεύσεις, οικογένεια, παιδιά, προσωπικές θυσίες.
Είναι φυσικό να αισθανόμαστε ότι ένας χωρισμός σημαίνει πως όλα αυτά πήγαν χαμένα.
Όμως τα χρόνια που περάσαμε με έναν άνθρωπο δεν ακυρώνονται επειδή η σχέση ολοκληρώνεται.
Κάθε σχέση αποτελεί μέρος της προσωπικής μας ιστορίας. Μπορεί να μας έχει προσφέρει αγάπη, εμπειρίες, μαθήματα και στιγμές που θα θυμόμαστε.
Το γεγονός ότι κάτι υπήρξε σημαντικό στο παρελθόν δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εξακολουθεί να είναι καλό για εμάς στο παρόν.
Και το ότι έχουμε αφιερώσει πολλά χρόνια σε μια σχέση δεν αποτελεί από μόνο του λόγο να αφιερώσουμε ακόμη περισσότερα, εάν αυτή μας προκαλεί διαρκή πόνο.
Πώς καταλαβαίνεις ότι μια σχέση σε φθείρει;
Δεν είναι κάθε δύσκολη περίοδος ένδειξη ότι μια σχέση πρέπει να τελειώσει. Όλα τα ζευγάρια αντιμετωπίζουν διαφωνίες, αλλαγές και προκλήσεις.
Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα σημάδια που αξίζει να μας προβληματίσουν:
- Αισθάνεσαι ότι δεν μπορείς να εκφράσεις ελεύθερα τις σκέψεις και τα συναισθήματά σου.
- Φοβάσαι την αντίδραση του συντρόφου σου ακόμη και για απλά καθημερινά ζητήματα.
- Οι ανάγκες σου υποτιμώνται ή αγνοούνται συστηματικά.
- Νιώθεις διαρκώς ενοχές, ακόμη και όταν δεν έχεις κάνει κάτι λάθος.
- Έχεις απομακρυνθεί από φίλους, οικογένεια ή δραστηριότητες που αγαπούσες.
- Παρατηρείς ότι η αυτοπεποίθηση και η ψυχική σου διάθεση έχουν επιδεινωθεί.
- Οι ίδιες πληγωτικές συμπεριφορές επαναλαμβάνονται παρά τις συζητήσεις και τις υποσχέσεις.
Κανένα μεμονωμένο σημάδι δεν αρκεί για να χαρακτηρίσουμε συνολικά μια σχέση. Όταν όμως τέτοιες συμπεριφορές είναι συστηματικές, χρειάζεται να τις αντιμετωπίσουμε με σοβαρότητα.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να κάνουμε το πρώτο βήμα;
Η απόφαση να αλλάξουμε μια κατάσταση που γνωρίζουμε καλά, ακόμη κι όταν μας πληγώνει, μπορεί να προκαλεί έντονο άγχος.
Το άγνωστο συχνά μας φοβίζει. Η αλλαγή απαιτεί να αποχωριστούμε όχι μόνο έναν άνθρωπο, αλλά και την εικόνα που είχαμε δημιουργήσει για το κοινό μας μέλλον.
Μπορεί να χρειαστεί να διαχειριστούμε τη θλίψη, την αβεβαιότητα, τις αντιδράσεις του περιβάλλοντος και πρακτικά ζητήματα που δεν είναι εύκολο να λυθούν.
Γι’ αυτό και η φράση «Αφού δεν περνάς καλά, γιατί δεν φεύγεις;» σπάνια βοηθά πραγματικά έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται.
Αυτό που χρειάζεται είναι κατανόηση, υποστήριξη και ένας ασφαλής χώρος για να αναγνωρίσει τι βιώνει και τι επιθυμεί.
Όταν υπάρχουν απειλές, εκφοβισμός ή κακοποίηση, η αποχώρηση μπορεί να απαιτεί ιδιαίτερο σχεδιασμό και εξειδικευμένη υποστήριξη, καθώς η ασφάλεια πρέπει να προηγείται κάθε άλλης απόφασης.
Η ψυχοθεραπεία ως δρόμος προς την αυτογνωσία
Η ψυχοθεραπεία δεν έχει ως στόχο να πει σε έναν άνθρωπο αν πρέπει να χωρίσει ή να παραμείνει στη σχέση του.
Στόχος της είναι να τον βοηθήσει να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του, τις ανάγκες του, τους φόβους του και τα μοτίβα που ενδεχομένως επαναλαμβάνει στις προσωπικές του σχέσεις.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία μπορεί να αναγνωρίσει τι τον κρατά σε μια κατάσταση που τον δυσκολεύει, να ενισχύσει την αυτοεκτίμησή του και να μάθει να θέτει υγιή προσωπικά όρια.
Η θεραπεία ζεύγους μπορεί επίσης να βοηθήσει όταν και οι δύο σύντροφοι επιθυμούν να δουλέψουν ουσιαστικά πάνω στη σχέση τους και υπάρχει ασφάλεια και αμοιβαίος σεβασμός.
Σε περιπτώσεις κακοποιητικής συμπεριφοράς ή εξαναγκαστικού ελέγχου, όμως, η κοινή θεραπεία δεν αποτελεί αυτομάτως ασφαλή επιλογή. Προέχει η εξατομικευμένη εκτίμηση και η προστασία του ανθρώπου που κινδυνεύει.
Δεν χρειάζεται να πάψεις να αγαπάς κάποιον για να αναγνωρίσεις ότι μια σχέση δεν σου κάνει καλό
Ίσως αυτή να είναι μία από τις δυσκολότερες αλήθειες που καλούμαστε να αποδεχτούμε.
Μπορεί να αγαπάμε έναν άνθρωπο και ταυτόχρονα να αναγνωρίζουμε ότι η σχέση μας μαζί του δεν είναι υγιής.
Μπορεί να μας λείπει και να γνωρίζουμε ότι η επιστροφή μας θα μας οδηγήσει ξανά στον ίδιο πόνο.
Μπορεί να θυμόμαστε με τρυφερότητα όσα ζήσαμε και παράλληλα να αποφασίζουμε ότι χρειαζόμαστε κάτι διαφορετικό για το μέλλον μας.
Η αγάπη είναι ένα σημαντικό συναίσθημα, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να δημιουργήσει μια σχέση με ασφάλεια, σεβασμό και αμοιβαιότητα.
Δεν χρειάζεται να αποδείξεις πόσο αγαπάς κάποιον αντέχοντας διαρκώς όσα σε πληγώνουν.
Μια τελευταία σκέψη: Μήπως ήρθε η ώρα να επιλέξεις και τον εαυτό σου;
Θα ήθελα να κλείσω αυτό το άρθρο με μια σκέψη.
Πολλές φορές αφιερώνουμε τόσο μεγάλο μέρος της ζωής μας προσπαθώντας να κρατήσουμε έναν άνθρωπο κοντά μας, ώστε ξεχνάμε να αναρωτηθούμε αν εμείς οι ίδιοι είμαστε καλά μέσα σε αυτή τη σχέση.
Προσπαθούμε να μη στενοχωρήσουμε τον άλλον, να μην τον απογοητεύσουμε, να μην τον χάσουμε. Και μέσα σε αυτή την προσπάθεια μπορεί σταδιακά να παραμελούμε τον εαυτό μας.
Αξίζει, λοιπόν, να κάνουμε μερικές ειλικρινείς ερωτήσεις:
Είμαι ο εαυτός μου μέσα σε αυτή τη σχέση; Αισθάνομαι ασφάλεια; Μπορώ να εκφράσω όσα σκέφτομαι χωρίς φόβο; Υπάρχει αμοιβαίος σεβασμός; Μένω επειδή το επιθυμώ πραγματικά ή επειδή φοβάμαι τι θα συμβεί αν φύγω;
Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις και κανείς δεν μπορεί να αποφασίσει για τη ζωή ενός άλλου ανθρώπου.
Υπάρχει όμως κάτι που αξίζει να θυμόμαστε.
Μια σχέση δεν πρέπει να είναι το μέρος όπου χάνουμε σταδιακά τον εαυτό μας. Ιδανικά, πρέπει να είναι ένας χώρος στον οποίο μπορούμε να υπάρχουμε με ελευθερία, αξιοπρέπεια, εμπιστοσύνη και αγάπη.
Και αν σήμερα αισθάνεσαι εγκλωβισμένος σε μια σχέση που σε πληγώνει, μην πιέζεις τον εαυτό σου να πάρει όλες τις αποφάσεις αμέσως. Αναζήτησε υποστήριξη, μίλησε σε ανθρώπους που εμπιστεύεσαι και δώσε στον εαυτό σου την ευκαιρία να κατανοήσει τι πραγματικά χρειάζεται.
Γιατί το να φροντίζεις τον εαυτό σου δεν είναι εγωισμός.
Και μερικές φορές, η πιο σημαντική σχέση που χρειάζεται να ξαναχτίσουμε είναι η σχέση με τον ίδιο μας τον εαυτό.
Κατερίνα Αρχοντάκη
Ψυχοθεραπεύτρια
